Wat is ondermijning? Uitleg, voorbeelden en signalen

Korte samenvatting

Ondermijning is criminaliteit die mogelijk wordt gemaakt of verborgen met behulp van legale bedrijven, voorzieningen, vergunningen en structuren. Het is lastig zichtbaar, waardoor professionals extra moeten letten op combinaties van signalen.

Uitleg

Ondermijning is een vorm van criminaliteit waarbij de onderwereld gebruikmaakt van de bovenwereld om illegale activiteiten mogelijk te maken. Criminelen misbruiken daarbij legale bedrijven, diensten, vergunningen of voorzieningen om strafbare feiten te verbergen of te faciliteren.

Ondermijning ontstaat wanneer de grenzen tussen de legale en illegale wereld vervagen. Criminelen gebruiken dan legale structuren om hun activiteiten uit te voeren of te verbergen. Daardoor kan een situatie op het eerste gezicht legaal lijken, terwijl er op de achtergrond sprake is van georganiseerde criminaliteit.

De gevolgen zijn groot voor de samenleving. Ondermijning tast het vertrouwen in de overheid aan, zorgt voor oneerlijke concurrentie en kan leiden tot intimidatie, geweld en maatschappelijke ontwrichting. Omdat ondermijning vaak niet direct zichtbaar is, hebben gemeenten, toezichthouders, boa’s, politie en andere organisaties een belangrijke rol bij het herkennen van signalen en het gezamenlijk aanpakken.

Voorbeelden van ondermijning

Ondermijning kent verschillende verschijningsvormen. Veelvoorkomende voorbeelden zijn:

• Drugshandel en drugslaboratoria: georganiseerde drugscriminaliteit maakt vaak gebruik van loodsen, woningen of bedrijfspanden voor productie, opslag of distributie. Ook transportbedrijven of opslaglocaties kunnen onderdeel zijn van een crimineel netwerk.

• Illegale hennepteelt: illegale hennepkwekerijen worden ingericht in woningen, schuren of bedrijfspanden. Naast de criminele activiteiten kunnen ze zorgen voor brandgevaar, stroomdiefstal en overlast.

• Witwassen: crimineel geld krijgt via legale ondernemingen of financiële constructies een schijnbaar legale herkomst. Daardoor kan criminele opbrengst opnieuw worden geïnvesteerd.

• Mensenhandel en illegale prostitutie: ook deze vormen kunnen onderdeel zijn van ondermijnende criminaliteit. Criminelen misbruiken kwetsbare personen en proberen hun activiteiten buiten het zicht van de overheid te houden.

• Misbruik van bedrijven: sommige ondernemingen worden gebruikt als dekmantel voor criminele activiteiten, bijvoorbeeld transportbedrijven, autoverhuurbedrijven, opslagbedrijven, horecagelegenheden, garages en logistieke ondernemingen. Het bedrijf lijkt normaal te functioneren, maar wordt in werkelijkheid gebruikt om criminele activiteiten te ondersteunen.

Hoe werkt ondermijning?

Georganiseerde criminaliteit kan niet bestaan zonder ondersteuning vanuit de legale samenleving. Criminelen hebben bijvoorbeeld behoefte aan:

• opslaglocaties

• transport

• financiële dienstverlening

• woningen

• bedrijfsruimten

• vergunningen

• voertuigen

• stroman(en)

Mensen of bedrijven zijn zich hiervan niet altijd bewust. Soms werken zij ook bewust mee aan criminele activiteiten.

Hoe herken je signalen van ondermijning?

Ondermijning is vaak moeilijk zichtbaar. Professionals letten daarom op combinaties van signalen.

Voorbeelden van signalen zijn:

• opvallend veel contante betalingen

• onverklaarbare bedrijfsactiviteiten

• opvallend bezoek aan afgelegen locaties

• leegstaande panden met veel verkeer

• sterke chemische geuren

• afgeplakte ramen

• ongebruikelijke beveiligingsmaatregelen

• activiteiten buiten normale openingstijden

• opvallende logistieke bewegingen

• onverklaarbare financiële constructies

Een enkel signaal betekent niet automatisch dat sprake is van ondermijning. Het totaalbeeld bepaalt of nader onderzoek nodig is.

De rol van gemeenten, boa’s en toezichthouders

Gemeenten spelen een belangrijke rol bij de aanpak van ondermijning. Zij beschikken over bestuursrechtelijke instrumenten om criminaliteit tegen te gaan en werken samen met politie, het Openbaar Ministerie en andere partners.

Boa’s en toezichthouders komen dagelijks op straat, in bedrijven en in woonwijken. Daardoor kunnen zij signalen van ondermijning vroegtijdig herkennen. Hun rol bestaat vooral uit:

• observeren

• signaleren

• registreren

• informatie delen volgens de geldende regels

• samenwerken met ketenpartners

Boa’s voeren meestal geen strafrechtelijk onderzoek uit naar georganiseerde criminaliteit. Wel leveren zij belangrijke informatie die aanleiding kan zijn voor vervolgonderzoek.

Samenwerking is essentieel

Ondermijning kan alleen effectief worden aangepakt wanneer verschillende organisaties samenwerken. Belangrijke partners zijn onder andere:

• gemeenten

• politie

• Openbaar Ministerie

• Belastingdienst

• bijzondere opsporingsdiensten

• omgevingsdiensten

• woningcorporaties

• RIEC’s (Regionale Informatie- en Expertisecentra)

Iedere organisatie heeft eigen bevoegdheden en informatie. Door informatie te combineren binnen de wettelijke kaders ontstaat een beter beeld van ondermijnende criminaliteit.

Waarom is kennis van ondermijning belangrijk?

Ondermijnende criminaliteit wordt steeds professioneler. Criminelen maken gebruik van nieuwe technieken, complexe bedrijfsstructuren en digitale middelen om buiten beeld te blijven.

Daarom is het belangrijk dat professionals weten:

• welke signalen kunnen wijzen op ondermijning

• hoe je deze signalen herkent

• welke informatie relevant is

• wanneer samenwerking met andere organisaties nodig is

• welke rol je zelf hebt binnen de aanpak

Vroegtijdige signalering kan helpen voorkomen dat criminele activiteiten zich verder ontwikkelen.

Meer leren over ondermijning

Voor boa’s, toezichthouders en andere professionals in handhaving en opsporing biedt SPV een praktijkgerichte opleiding Ondermijning. De opleiding behandelt onder meer de verschillende vormen van ondermijnende criminaliteit, signalen en indicatoren, de rol van gemeenten en ketenpartners en de samenwerking tussen bestuursrechtelijke en strafrechtelijke organisaties. Daarbij staat de dagelijkse praktijk van toezicht en handhaving centraal.

Samenvatting

Ondermijning is de verwevenheid van de onderwereld met de bovenwereld. Criminelen maken daarbij gebruik van legale bedrijven, voorzieningen en structuren om illegale activiteiten mogelijk te maken of te verhullen. Door alert te zijn op signalen en goed samen te werken dragen gemeenten, boa’s, toezichthouders en andere organisaties bij aan het vroegtijdig herkennen en aanpakken van ondermijnende criminaliteit.